تاریخچه شهرسازی ومعماری شهر یزد

تاریخچه شهرسازی ومعماری شهر یزد

تاریخچه شهرسازی و معماری شهر یزد

پژوهشگر:  مهندس مهدی قاضی نسب

کارشناس ارشد حوزه معاونت شهرسازی و معماری شهرداری یزد

مقدمه

برای شناخت هر شهر بررسی و مطالعه پیشینه و سابقه آن شهر ضروری می باشد. بر این اساس به منظور آشنایی هر چه بیشتر  با چگونگی شهرسازی و معماری شهر یزد در ادوار مختلف ابتدا مختصر     اشاره ای به  تاریخچه این شهر کویری شده است.

 

پیشینه تاریخی منطقه یزد

از نظر لغوی کلمه« یزد » به معنای پاک و مقدس و شهر یزد به مفهوم شهر خدا و سرزمین مقدس است، بر اساس مستندات تاریخی قدمت این شهر از عهد باستان نیز فراتر می رود و تولد آن به پیش از تاریخ مدون ایران و اساطیر این مرز و بوم می رسد.

منطقه یزد از سرزمین های باستانی ایران بوده است به طوری که دست افزارهای سنگی یافت شده در دره های شیرکوه، قطعات سفال یافت شده در نارین قلعه میبد و آثار یافت شده در غربال بیز مهریز، همگی قدمت این سرزمین را نشان می دهند. همچنین بنا بر یافته های باستان شناسانه در منطقه ارنان (واقع در هفتاد کلیومتری جنوب مهریز) پیشینه مشخص سکونت در منطقه یزد احتمالا به هزاره سوم قبل از میلاد، یعنی عصر نوسنگیريال مربوط می شود.

یزد قبل از ظهور اسلام

بر اساس مستندات تاریخی، شهر باستانی یزد با نام قدیمی « ایساتیس » شش فرسخ دورتر از مکان فعلی قرار داشته و به احتمال قوی بر سیل ویران شده است. پس از آن در دوران « یزدگرد » سنگ بنای شهر فعلی نهاده شد. « ایساتیس » در قلمرو مادها قرار داشت و کوروش کبیر پس از آنکه دولت ماد را منقرض کرد. این ایالت را به کشور خود ضمیمه نمود.

« منطقه یزد » در دوره هخامنشی دارای راهای معتبر و موسسات راهداری و مراکز پستی و جاپاری بوده است.

پس از آن، در دورهان ساسانی، به ویژه در روزگار قباد، انوشیروان و یزدگرد اول از جایگاه اجتماعی و اقتصادی ویژه ای برخوردار بوده و به عمران و آبادی آن، توجه بسیار شده است.

یزد در صدر اسلام

از نیمه دوم قرن اول هجری، قبایل متعدد عرب جهت اسکان رهسپار ایران شدند و گروهی از آنها در یزد سکونت گزیدند. اعرابی که وارد یزد شدند عمدتا «از قبایل تمیم و بنی عامر» بودند که در محله خاصی – که بعدها به « محله عربها » معروف شده مستقر شدند. در قرن چهارم هجری که آل بویه بر قسمتهای غرب و جنوب ایران و عراق تسلط یافتند. جمعی از علویان نیز به یزد آمدند و محله معروف به « کوی حسینیان » را به خود اختصاص دادند که از جمله معروفترین آنها امامزاده سید جعفر (ع ) می باشد.

یزد در دوران آل کاکویه

یزد از دوران آل کاکویه صاحب خصوصیات و ویژگیهای یک شهر می شود. حکام آل کاکویه در یزد منشا اثر و باعث خیر و برکت زیادی شده و در توسعه شهر و رفاه عامه سعی فراوان داشتند. مساجد و مدارسی چند و قناتهای متعددی جهت مشروب ساختن دهات و محلات شهر ایجاد کردند.

« علاءالدوله کاکویی » و وابستگان وی هم آثار خیری در شهر یزد به یادگار گذاشتند، به طوریکه در زمان وی خندق و برج و بارو و حصاری دور شهر کشیده شد و چهار دروازه با درهای آهنین ایجاد کردند که نام چهار امیر و سردار علاءالدوله به خط کوفی بر آن نقش شده بود.

محله یعقوبی از آثار « ابویعقوب دیلمی » است که تا امروز به همین نام و نشان باقی مانده است. آخرین حکمران آل کاکویه، « امیر فرامرز » در حوالی ابرند آباد دهی ایجاد کرد که به « گرد فرامرز » موسوم گشت.

  یزد در دوران اتابکان و مغول

اتابکان در آبادی و عمران یزد کوشش های وافری کردند و بناهای بسیاری از خود به یادگار گذاشتند. محمود شاه در توسعه شهرکوشید و محلات خارج شهر را در دوران حصار آورد و میدانی وسیع ایجاد کرد. مادرش، مریم ترکان دهی به نام« مریم آباد ساخت. این منطقه که محدوده شمال شرقی یزد قرار دارد، در دوره های بعدی نیز توسعه یافت و محلاتی چون « حسن آباد مشیر » را ایجاد کرد.

در زمان حکومت « سلطان قطب الدین » چنگیز خان مغول به ایران حمله کرد. وی سلطه مغولان را پذیرفت و جانشین وی به عنوان دست نشاندگان مغولان در یزد ابقا شدند و با کفایتو زیرکی یزد را از ایلغار مغولان مصون داشتند و خوشبختانه امنیت و آرامش نسبی بر یزد حکم فرما شد.

در اوایل قرن هشتم گسترش شبکه راههای منتهی به یزد و امنیت یزد حاصل شد. یان دو از مواردی بود که نقش بسزایی در توسعه بازرگانی یزد و در نهایت شکوفایی اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی این ایالت داشت.

یزد در دوران آل مظفر و تیموریان

« حکومت آل مظفر » در تاریخ یزد نقطه عطفی است. در این دوره یزد از نظر سیاسی و اقتصادی به چنان چنان اقبال و  اهمیتی دست یافت که در رهیچ عصری از تاریخ خود بدان منزلت نرسیده بود.

اوج شکوفایی و عظمت فرهنگی یزد نیز مربوط به همین زمان است.

در هیچ جای ایران به اندازه « یزد » دارلتعلیم به وجود نیامد به گونه ای که یزد به « دار العلم » ملقب شد. در مدارس، مساجد، دار السیده ها و خانقاه ها، علوم مختلف رایج زمان تدریس می شد. ویژگی دیگر دوران آل مظفر رونق « تصوف » در یزد بود.

با برچیده شدن حکومت آل مظفر توسط « امیر تیمور » منطقه یزد به دست حکام دست نشانده تیموری افتاد. حاکمان و والیان دوره تیموری نیز در جهت آبادانی و  توسعه شهر یزد تلاشهایی را انجام دادند. تیمور که به اهمیت یزد پی برده بود برای نگهداری این جایگاه دستور داد نسبت به مردم این سامان نرمی نشان دهند و مالیات دوساله را نگیرند و برج و باروی شهر را بنا کنند. پس از تیمور پسرش شاهرخ به حکومت رسید. شاهرخ سیاست کشورگشایانه پدر را رها کرد و اصلاحاتی در امور مالیاتی، کشاورزی، بازسازی و احیا شهرها را انجام داد و سبب گردید که شهر گرایی و شهر نشینی رشدی آرام پیدا انجام کند. در آن زمان حکومت یزد به « امیر جلال الدین چقماق شامی » سپرده شد. در این دوره امیر جلال الدین، همسر و فرزندش بناها و موقفات متعددی را در شهر یزد به وجود آوردند. کاشی کاریهای مسجد جامع، میدان و مسجد امیر چقماق، مصلای عتیق و ... از آثار این دوره است همچنین در این دوران مدارس و کتابخانه های متعددی نیز در یزد تاسیس شدند.

یزد در دوران صفویه

در عصر صفوی بازرگانی در ایران و از جمله شهر یزد رواج و اهمیت زیادی یافت، به ویژه ابریشم و منسوجات ایران در بازارهای اروپایی به خوبی معرفی شد و بازرگانان خارجی به ایران روی آوردند. از یک سو بازرگانان اروپایی و از سوی دیگر تجار هندی از طریق راه های زمینی بین اصفهان و دهلی در رفت و آمد بودند و یزد به علت داشتن ابریشم و منسوجات مرغوب و موقعیتی که در مسیر راه زمینی داشت رونق و اهمیت زیادی یافت.

ساخت «مسجد شاه طهماسب» در حوالی میدان بعثت کنونی مربوط به این دوران است. مدرسه شفیعیه واقع در میدان خان نیز(که همچنان پابرجاست) یادگار میرزاشفعی از حاکمان یزد در ایم دوران است.

در این دوره محمد تقی خان بافقی، حکومت یزد را در دست داشت وی و فرزندانش  تادآخر دوره قاجار در نقش حاکم یا مستوفی در یزد خدمت کردند. این خاندان خدمات ارزنده ای به این سرزمین کردند و آثار تاریخی و بناهای زیادی را به یادگار گذاشتند. باغ دولت آباد، باغ ناصریه، مدرسه خان، بازارخان و بازار قیصریه از جمله خاندان محمدتقی خان است.

یزد در دوره قاجار

در اوایل حکومت قاجار، هنوز شهر یزد از نظر اقتصادی و تعداد اضافی جمعیت جز شهرهای مهم ایریان بود. در آن زمان شهر یزد همانند شهرهای کاشان، تبرییز، اصفهان و همدان از لحاظ اقتصادی و فرهنگی بر تهران مزیت داشت. موقعیت جغرافیایی یزد، دور بورن از مرکز حکومت، نبود امکانات ارتباطی سریع و در نتیجه نرسیدن اخبار به مرکز، باعث شده تا حاکمان این شهر نسبت به گرفتن مالیات های سنگین و ظلم و ستم محدودیتی نداشته باشند.

از مهم ترین وقایعی که در زمان قاجار اتفاق افتاد نهضت مشروطیت بود که مردم یزد هم به سهم خویش در این نهضت ملی شرکت داشتند. در دوره قاجار دوباره به ناگزیر یزد، با رشد گسترده در مقیاس شهر مواجه شد که این بار نه به واسطه حکام و پادشاهان بلکه به دلیل سرعت روز افزون تجارت و باز شدن درهای شرقی و جنوب شرقی بر روی یزدیان و ارتباط با هند شهر دارای ثروت و مکنت شد و بخش های بسیار زیادی از قسمت های جنوبی، جنوب غربی به آن اضافه گردید.

منابع و ماخذ

1-     احمد بن حسین بن علی کاتب، تاریخ جدید یزد، به کوشش امیر افشار، انتشارات امیرکبیر، تهران 1375

2-     افشار سیستانی، ایرج، شناخت استان یزد، انتشارات هیرمند، تهران، 1378

3-     پاپلی یزدی، محمد حسین،فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد آستان قدس رضوی، 1367

4-     پویا، عبدالعظیم، زندان سکنر از نگاهی دیگر، اداره کل فر هنگ و ارشاد اسلامی استان یزد، 1368

5-     حسینی، اکرم، سیمای میراث فرهنگی استان یزد، سازمان میراث فرهنگی کشور تهران ، 1382

6-     دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوران اسلامی(بناهای آرامگاهی)، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری،  تهران 1378

7-     سلطان زاده، حسن، شهرهای ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی، تهران 1366

8-     سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان یزد، گزارش برنامه توسعه اجتماعی اقتصادی و فرهنگی شهرستان، 1384

9-     فهرست نامه آثار تاریخی دوران اسلامی و جاذبه های طبیعی ایران، مرکز تحقیقات و مطالعات سیاحتی، 1374.

10- قبادیانی، عطاا...، سیمای طبیعی استان یزد در ارتباط با مسائل کویری، دانشگاه جندی شاپور، 1361

11- قلم سیاه، اکبر، تاریخ سال شماری یزد، فرهنگ ایران زمین، تهران 1370.

12- کتابچه شرح موقوفات یزد، چاپ شده در فرهنگ ایران زمین جلد اول، تهران 1341

13- گزارش طرح جامع اقتصادی و اجتماعی یزد، گروه مطالعاتی هامون جلد دوم، سازمان برنامه و بودجه استان،1366

14- مستوفی بافقی، محمد مفید، جامع مفیدی جلد اول، به کوشش ایرج افشار، تهران 1342.

15- معماریان، غلام حسین، سیری در معماری آب انبارهای یزد، دانشگاه علم و صنعت ایران، 1373.